و انواع فشارها و ستمها ندارند ، بايد سلاح شما پاكى و تقوا و سخن حق و نرمش و محبت باشد . آرى مكتب ضلالت جز چنان ابزارى را نمىپسندد مكتب حق تنها از چنين وسائلى بهره گيرى مىكند . گرچه « حسنة » و « سيئة » مفهوم وسيعى دارد ، تمام نيكىها و خوبيها و خيرات و بركات در مفهوم حسنه جمع است ، همانگونه كه هر گونه انحراف و زشتى و عذاب در مفهوم سيئة خلاصه شده است ، ولى در آيه مورد بحث آن شاخه اى از « حسنة » و « سيئة » كه مربوط به روشهاى تبليغى است منظور مىباشد . ولى جمعى از مفسران حسنه را به معنى اسلام و توحيد و سيئه را به معنى شرك و كفر تفسير كرده‌اند . بعضى « حسنه » را به اعمال صالح و « سيئه » را به اعمال قبيح ، و بعضى « حسنه » را به صفات عالى انسانى همچون صبر و حلم و مدارا و عفو ، و « سيئه » را به معنى غضب و جهل و خشونت و انتقامجويى تفسير كرده‌اند . ولى تفسير اول از همه مناسبتر به نظر مىرسد . در حديثى از امام صادق ع مىخوانيم كه در تفسير آيه فوق فرمود : الحسنة التقية و السيئة الاذاعة : « حسنه تقيه است ، و افشاگرى سيئه است البته اين حديث ناظر به مقامى است كه افشا كردن عقيده موجب اتلاف نيروها و از بين رفتن نقشه‌ها و هدفها شود ( 1 ) . سپس براى تكميل اين سخن مىافزايد : « با روشى كه بهتر است بدىها را پاسخ گوى و دفع كن » ( * ( ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ) * ) . به وسيله حق باطل را دفع كن ، و با حلم و مدارا جهل و خشونت را ، و با عفو و گذشت به مقابله با خشونتها برخيز ، هرگز بدى را با بدى ، و زشتى را با

--> ( 1 ) « مجمع البيان » ذيل آيات مورد بحث .